Dlaczego zapominasz? Pustka w głowie to nie lenistwo – to system
Wyobraź sobie, że wróciłeś dziś z intensywnych zajęć języka obcego. Przez półtorej godziny trenowałeś słówka, robiłeś ćwiczenia i wszystko było dla Ciebie jasne. Po powrocie do domu czułeś ekscytację i miałeś jeszcze siłę, żeby wypisać wszystkie słówka z podręcznika do excela – razem z tłumaczeniem, żeby mieć wszystko w jednym miejscu. To jest właśnie to, co klienci nazywają „ogarnianiem materiału”.
A teraz przenosisz się w czasie. Tydzień później. Próbujesz przypomnieć sobie te słówka. Zakrywasz angielskie odpowiedniki i na podstawie polskiego znaczenia próbujesz je sobie przypomnieć. I co się okazuje…? Pustka w głowie. Większości znaczeń w ogóle nie pamiętasz. Gdzie to się podziało? Przecież umiałeś to wszystko. Czy jesteś leniwy? Nie, bo włożyłeś dodatkowy wysiłek w notatki do excela. Czy brakuje Ci talentu? Też nie, bo mit o “talencie do języków” już dawno został obalony – Twój mózg zachowuje plastyczność przez całe życie.
Więc co jest grane?
Właśnie wpadłeś w pułapkę, której większość nie dostrzega. Ten moment, w którym wszystko wydaje się jasne, to pierwszy wróg trwałej wiedzy. Wypisywanie słówek (czyli bierne powtarzanie) to ulubiona pułapka naszego mózgu, bo daje Ci iluzję wiedzy. Czułeś się dobrze przygotowany, ale już po kilku godzinach, a tym bardziej dniach – informacje zaczynają blaknąć.
Twój mózg działa poprawnie. Tylko większość z nas nie wie,
jak z niego korzystać. A to powszechna wiedza
Czytasz i pewnie się dziwisz: „Jak to możliwe, że to powszechna wiedza, skoro ja nic o niej nie wiem?”
Wcale mnie to nie zaskakuje. To wiedza, oparta na neuropsychologii oraz badaniach nad pamięcią i jest znana od dawna. Ale dopóki nie trafisz na nią sam i nie zaczniesz się nią interesować to usłyszysz tylko banalne porady typu „po prostu się ucz” albo „więcej powtarzaj”.
O innych zjawiskach mówi się dziś powszechnie: stres, wypalenie, motywacja. Ale o pamięci i zapominaniu prawie wcale. I w tym właśnie kryje się Twoja przewaga. Bo widzisz, Twoim celem jest nie tylko zapamiętać, ale uczyć się z lekkością i spokojem psychicznym.
A ten moment, w którym wszystko wydaje się jasne… a potem zostaje pustka – zna go każdy. Nie tylko przy nauce języka, ale na przykład przed egzaminem zawodowym czy zdawaniem certyfikatu. Przypomnij sobie też, jak to było w szkole. Coś tam świtało, ale mało konkretów, mimo że przerabialiście ten temat godzinami. Chodzi o to, że w dniu nauki czujemy się dobrze przygotowani, ale już po kilku godzinach – a tym bardziej dniach – informacje zaczynają blaknąć. Jakby nigdy ich nie było.
I teraz najważniejsze: to nie jest przypadek. To reguła. Co gorsza – ta reguła działa nawet wtedy, gdy naprawdę się starasz. Ale dobra wiadomość jest taka: znając ten mechanizm, możesz mu skutecznie przeciwdziałać. I nie chodzi tu o jeszcze więcej godzin nauki, tylko o mądre, zaplanowane powtórki.
Czytaj dalej – zaraz pokażę Ci, jak to działa
Pamięć to nie magazyn – to sito
Dużo osób myśli, że pamięć działa jak sejf – raz coś zapamiętasz i zostaje tam na zawsze. Albo że nasz mózg to encyklopedia. Ale to nieprawda. Ten zbitek mielinowej treści nie ma ani chronologii, ani porządku. Lepszą analogią jest więc sito – coś przez chwilę zostaje, ale jeśli nic z tym nie zrobisz, po prostu przecieka.
Platon porównał pamięć do klatki z ptakami – nie zawsze udaje się wydobyć przechowywaną informację, tak jak nie zawsze udaje się schwytać ptaka.
Już w XIX wieku pewien psycholog, Hermann Ebbinghaus, postanowił sprawdzić, jak dokładnie działa to przeciekanie. Jest on uważany za pioniera systematycznych badań naukowych nad pamięcią.
Przez kilka lat testował na sobie, ile był w stanie zapamiętać wraz z upływem czasu po zakończeniu nauki. Zapamiętywał losowe zlepki sylab, np. CAZ, GUH, MEZ. Brzmiało jak bełkot – i o to chodziło. Chciał mieć pewność, że te „słówka” nie budzą żadnych skojarzeń, ponieważ zależało mu badać czystą pamięć. Nie pytał siebie: „czy to pamiętam?”, ale ile czasu zajmie mi ponowne nauczenie się tego samego materiału po kilku godzinach, dniach czy tygodniach.
Krzywa zapominania: bełkot naukowca, Twoja szansa
Co odkrył Ebbinghaus? Już po 20 minutach zapominał ok. 40% materiału, a po jednym dniu, aż ok. 70%. Po miesiącu zostawało zaledwie ok. 20%.
I to był moment przełomowy, bo po raz pierwszy ktoś pokazał liczbowo, jak szybko nasz mózg traci informacje, jeśli nic z nimi nie robimy. I chociaż od jego badań minęło ponad 100 lat – jedno się nie zmieniło. Mózg nadal zapomina z podobną prędkością.
Ale pamiętaj też, że Ebbinghaus uczył się bełkotu, czyli materiału pozbawionego sensu!
Skoro zapominał aż tak szybko, ucząc się rzeczy bezsensownych, to zapamiętywanie rzeczy, które mają dla nas znaczenie, jest ZNACZNIE ŁATWIEJSZE! Badacze Craik i Tulving udowodnili, że im głębszy poziom przetwarzania (np. semantyczny, czyli przez znaczenie), tym lepsze wyniki w późniejszym teście pamięci. Twoje słówka, których się uczysz mają sens, więc nie jest tak źle! Jego krzywa to nie wyrok, a Twój punkt startowy do stworzenia systemu.
Ebbinghaus nie tylko zapamiętywał dziwne sylaby – on mierzył zapominanie w sposób bardzo precyzyjny. Zadawał sobie pytanie: ile krócej zajmie mu ponowne nauczenie się materiału? Czyli to, co dziś nazwalibyśmy aktywnym przypominaniem, on nazwał „oszczędnością w ponownej nauce”.
Przykład z jego badań (liczone na skeundy!)
Uczył się ośmiu list zawierających po 13 sylab. Zajęło mu to 1081 sekund (ok. 18 min.). Po 20 minutach przerwy nauczył się ich ponownie – tym razem w 498 sekund (ok. 8,5 min.). Zaoszczędził 583 sekund, czyli zapamiętał ok. 58%, a zapomniał ok. 42%.
Spójrz, jak dokładnie to mierzył – liczył wszystko, co do sekundy. Zamiast liczyć na szczęcie (jak wielu z nas uczy się metodą niestety analogiczną do oglądania filmików z treningu na siłowni i ma nadzieję, że mięśnie urosną od samego patrzenia 🙂 ) on ustalił twarde fakty: Twój wysiłek się opłaca, o ile jest zaplanowany!
Poniższa grafika przedstawia, w jaki sposób Hermann Ebbinghaus udowodnił, że dzięki inteligentnym przerwom kolejna sesja nauki wymaga mniej czasu.
Źródło: opracowanie własne.
Testował też dłuższe przerwy. Okazało się, że im więcej czasu mijało, tym więcej znikało z pamięci. Ale, co ważne – najwięcej zapominał na początku, a potem tempo spadku się wypłaszczało. I to jest właśnie ta charakterystyczna linia krzywej zapominania, która szybko spada, a potem łagodnieje.
Żródło: Wikipedia; https://pl.wikipedia.org/wiki/Krzywa_zapominania#/media/Plik:Ebbinghaus_forgetting_Curve_PL.svg
Może widziałeś ten wykres, ale rzadko dostajesz wytłumaczenie, co on tak naprawdę pokazuje. Otóż nie chodzi o to: „czy pamiętasz coś”, tylko: ile oszczędzisz czasu, jeśli nauczysz się tego ponownie, po określonej przerwie.
Przykład
Wyobraź sobie, że pierwszy raz uczysz się 50 słówek z hiszpańskiego. Zajmuje Ci to godzinę. Nie powtarzasz ich przez tydzień i kiedy siadasz do nauki znowu, czujesz, że prawie wszystko uleciało. Znowu potrzebujesz prawie całej godziny, żeby to odtworzyć, bo zaczynasz niemal od zera.
Ale jeśli następnego dnia zrobiłbyś szybką powtórkę, wystarczyłoby Ci np. 15-20 minut. Bo mózg nie musi zaczynać od zera, tylko odświeża ślady, które jeszcze nie zanikły.
Właśnie to pokazywał Ebbinghaus: im szybciej (ale nie za szybko) przypomnisz sobie to, co już raz poznałeś, tym mniej czasu potrzebujesz na „naukę”. To nie tyle zapamiętywanie – co oszczędność czasu i mniejsze cierpienie później.
I w kontekście tego muszę obalić jeden z największych mitów, który narósł wokół Ebbinghausa.
MIT
To Ebbinghaus wymyślił metodę Spaced Repetition (powtórki w interwałach czasowych).
FAKT:
Ebbinghaus dał nam krzywą (problem), ale nie system. System ten zaproponował dopiero w latach 80. XX wieku Piotr Woźniak – tak to Polak! – twórca metody SuperMemo. Jego system bazuje na matematycznej precyzji powtórek. To właśnie on zamienił prostą wiedzę o zapominaniu w praktyczne narzędzie.
Zaglądaj do mnie do sekcji „WIEDZA”, bo niedługo pojawi się artykuł, w którym będę pisała właśnie o tej metodzie i o Piotrze Woźniaku.
To wszystko może dziś brzmieć jak banał – zwłaszcza teraz, gdy czytasz ten artykuł. „No trzeba powtarzać, wiadomo” – pewnie myślisz. Ale zatrzymaj się na chwilę. Czy wcześniej naprawdę wiedziałeś, że to wynika z badań naukowych? Że to nie tylko szkolna mantra, ale coś, co ma realne potwierdzenie w praktyce? Jeśli nie – to nic dziwnego, że trudno było Ci korzystać z metod, które działają właśnie dlatego, że uwzględniają proces zapominania.
Nie brałeś na poważnie tego, co każdy nauczyciel powtarzał do znudzenia: „Ucz się systematycznie.” No właśnie – niby wszystko wiadomo, ale prawie nikt tego nie robi. I tak właśnie wygląda ta „słynna” systematyczna nauka.
A przecież właśnie ta wiedza może sprawić, że zaczniesz uczyć się strategicznie, a nie tylko dużo, jak pewnie robiłeś do tej pory. Bo jeśli dotrwałeś do tego momentu artykułu, to z pewnością nauka jest dla Ciebie ważna. I pewnie już nie raz przegrałeś z nią w bataliach neuronowych. A teraz przeczytaj to uważnie:
wystarczy wiedzieć, jak tę wiedzę wykorzystać na swoją korzyść!
Wiedza ulatuje szybko, ale uwaga – to dobra wiadomość
Brzmi jak paradoks prawda? Dopiero co powiedzieliśmy, że nasz mózg zapomina błyskawicznie, a teraz mamy się z tego cieszyć? Tak, dlatego że zapominanie to nie porażka – to część naturalnego mechanizmu uczenia się.
Wyobraź sobie, że nie zapominałbyś niczego. Wszystkie twarze z ulicy, każde słowo z radia, przypadkowe fakty z reklam. Mózg by się przegrzał.
Zdolność do zapominania to mechanizm ochronny. Tylko osoby z zaburzeniami (np. sawanci) zapamiętują wszystko i często bardzo przez to cierpią.
Sawant (z ang. savant) to osoba z poważnymi zaburzeniami rozwojowymi (najczęściej w spektrum autyzmu), która jednocześnie wykazuje wyjątkowe zdolności w wąskiej dziedzinie, np. matematyce, muzyce, zapamiętywaniu, czy rysunku. Kluczowe jest to, że te wybitne umiejętności współistnieją z poważnymi deficytami poznawczymi lub społecznymi. Przykład? Kim Peek pierwowzór postaci z filmu Rain Man, potrafił zapamiętać książkę po jednokrotnym przeczytaniu. Znał na pamięć tysiące tomów, ale miał trudności z najprostszymi czynnościami dnia codziennego.
Ebbinghaus pokazał, że tempo zapominania nie jest stałe. Najwięcej ulatuje w pierwszych minutach, potem coraz mniej. Jeśli coś przetrwa dobę – są szanse, że zostanie na dłużej.
Załóżmy: uczysz się wieczorem. Następnego dnia robisz szybką powtórkę – nawet nie całego materiału, tylko fragmentu (chociaż ja proponuję całość). Co się wtedy dzieje? Otóż w tym momencie reaktywujesz ślad pamięciowy, zanim zdąży się całkiem zatrzeć. To wystarczy, żeby mózg uznał: To znowu się pojawia, musi być ważne. Trzeba to przechować.
A teraz wyobraź sobie, że po tej wieczornej nauce zrobiłeś sobie herbatę i nim minęło 30 minut powtórzyłeś wszystko jeszcze raz. Następnego dnia – znów szybka powtórka.
Kto z nas tak robi? Prawie nikt. A to czysta praktyka wiedzy o zapominaniu. Jeśli uczysz się czegoś, a potem przez tygodnie tego nie powtórzysz – to mam nadzieję, że po przeczytaniu tego artykułu, już wiesz, że prawdopodobnie zmarnowałeś czas.
Lepiej byłoby, gdybyś uczył się pół godziny zamiast godziny, ale zrobił kilka strategicznych powtórek. A tak – po tygodniach od nauki znowu zaczynasz cały proces od nowa. I powiedz szczerze – czy Twoja nauka nie wygląda właśnie tak? Masz wrażenie, że ciągle zaczynasz od początku?
Przecież uczyłeś się angielskiego przez tyle lat w szkole (ja też). Ile z tego naprawdę zostało? Może teraz zapiszesz się na kurs językowy, ale pewnie znów pojawi się to poczucie, że w praktyce zaczynasz niemal od zera. Praktycznie od zera, noo, bo coś Ci świta, prawda? Nie zapomniałeś prawie wszystkiego. Ale nie układa się to już w całość. Bo to, co Ci zostało w głowie, to może właśnie te kilkanaście procent po miesiącach – albo kilka procent po latach, które zostają zgodnie z badaniami Ebbinghausa.
.
.
.
W jednym z kolejnych wpisów wyjaśnię Ci, czy ważne jest, kiedy dokładnie powtarzać materiał.
Spoiler! Ale już teraz mogę zdradzić jedno: nie warto powtarzać zbyt często, na przykład kilka razy w tej samej godzinie. Mózg to rejestruje, ale nie tworzy głębokiego śladu. Myśli: „to chwilowe, intensywne, takie na teraz, więc pewnie już do tego nie wróci”.
Zapraszam Cię do kolejnego wpisu.
Co warto zapamiętać (i zastosować :-D)
Jeśli masz poczucie, że dotychczas marnowałeś czas na naukę, bo wszystko ulatywało, powtórzmy najważniejsze, naukowe fakty:
Zapomnij o sejfie, pamiętaj o sicie: Twoja pamięć nie działa jak bezpieczny magazyn. Jest jak sito, jeśli nie wzmocnisz i nie powtórzysz informacji w odpowiednim momencie, po prostu przecieknie.
Decydują pierwsze godziny: Krzywa Zapominania, którą udowodnił Hermann Ebbinghaus, pokazuje, że najwięcej informacji tracisz już w pierwszych minutach i godzinach po zakończeniu nauki. To kluczowy moment na strategiczną interwencję.
Zapominanie to Twoja ochrona: zapominanie nie jest błędem ani brakiem talentu, to naturalny, obronny mechanizm mózgu, który filtruje nieistotne dane. Ale możesz go przechytrzyć krótkimi, dobrze zaplanowanymi powtórkami.
Strategia powtórek: zamiast robić maratony i zakuwać godzinami , lepiej wracać do materiału kilka razy w krótszych, rozłożonych w czasie odstępach. Najlepiej zacząć od pierwszej powtórki jeszcze do pół godziny po nauce, a kolejną zaplanować po jednym dniu – to sprawdzona strategia na uszczelnienie sita.
Wina leży w systemie, nie w Tobie: nie jesteś leniwy ani „bez talentu” – po prostu nikt dotąd nie pokazał Ci, jak działa pamięć i jak stworzyć system, który uwzględnia proces zapominania. Teraz już wiesz!
Twoja misja: zmień poczucie winy z powodu zapominania na strategię działania. Czas wdrożyć pierwszy mikronawyk: aktywne przypominanie.
Słowa kluczowe: zapominanie po nauce, jak działa pamięć, krzywa zapominania, jak zapamiętywać lepiej, Hermann Ebbinghaus, aktywne powtórki, jak nie zapominać po nauce, skuteczna nauka dla dorosłych, pamięć a nauka języków, dlaczego zapominamy, jak długo pamiętamy nową wiedzę, spaced repetition po polsku, Piotr Woźniak SuperMemo, nauka języka po 30-tce, jak działa aktywne przypominanie, jak się uczyć
Zaobserwuj mnie na: instagramie @horyzontynauki, tiktoku @horyzontynauki.
Masz do mnie jakies pytania?
Pisz śmiało na social mediach albo na maila: sylwia@akademiahoryzonty.pl
I od razu powiem Ci jedno: Twój mózg nie jest zepsuty. Jeśli ślęczysz godzinami nad notatkami, a następnego dnia w głowie masz tylko echo i zapach wczorajszej kawy, to przestań wreszcie diagnozować u siebie głupotę. Po prostu nikt nigdy nie dał Ci instrukcji obsługi Twoich własnych neuronów. Dlatego założyłam Akademię Horyzonty. To miejsce, w którym ambitni ludzie uczą się, jak przestać walić głową w mur. Zamiast kołczingowego bełkotu o „wychodzeniu ze strefy komfortu”, dostaniesz tu czyste, edukacyjne mięso.